<< KONA
Wénas Heykilige Qarap Oylighanlirim
Aptor: Dildar Aziz
Aptor heqqide
Yazghuchi Dildar Aziz xanim 1959-yili 24-aprél Xoten shehiride tughulghan. 1976-yilidin 1980-yilghiche Qeshqer pédagogika uniwérsitétning til edebiyat fakultétida uyghur til edebiyat kespide oqughan. 1985-yildin 1988-yilghiche Xitay memliketlik qanun inistitotida qanun kespide oqughan. 2004-yildin 2005-yilghiche Parij Soghbunne uniwersitida fransiye edibiyatidin bilim ashurghan. 2010-yildin 2011-yilghiche fransiye doletlik edibiyat penliri tetqiqat mergizide selishturma edibiyat tetqiqati bilen shughullunup kéliwatidu.
Dildar Aziz xanim hazirgha qeder xelqimiz yaqturup oqup kelgen “Bext sizge yar bolsun”, ”Güzellik sizge yar bolsun”, “Wijdan tarazisi aldida”, “Istütek arisidiki kishiler”, “Tashaxun we uning töhpikar ewladliri”, “Wiénas heykilige qarap oylighanlirim” qatarliq eserlerning mu’ellipidur. Dildar xanim eserliri merkezlik Uyghur jem’iyitining qarangghu ré’alliqini eynen eks ettürüp bérishte alahide gewdilinidighan bolup, ötkür pikirliri bilen kishini chongqur oygha salidu. Aptor uyghur xelqining yürek sadalirini ötkür qelimi arqiliq “yangratqanlighi” üchün xelqning yaqturup oqushigha érishish bilen birge yene bezi mute’essip emeldarlarning qattiq ghezipini keltürgen we bu sewebler tüpeylidin Didar Aziz xanim az bolmighan pishkelliklergimu yoluqqan.
Bolupmu biz nöwette oqurmenlerning diqqitige sunmaqchi bolghan “Wiénas heykilige qarap oylighanlirim” namliq esirining tesiri uyghur jem’iyitide küchlük bolghan. Dildar xanim Uyghur ayallirining ijtima’iy orni we rohi halitini tekshürüp tetqiq qilish asasida yézip chiqqan bu edebiy esiri eyni waqitta “tarim” qatarliq Uyghurche yéziqidiki zhurnallarda neshr qilinip oqurmenler bilen yuzkorushkendin kéyin bu eser Uyghur jem’iyitide zor tesir qozghash bilen birge yene ottura asiyadiki Qazaqistan, Őzbékistan qatarliq döletler metbu’atliridimu neshr qilin’ghan. Biz kéyinki nöwette yene oqurmenler diqqitige Dildar Aziz xanimning 2004 -yildin 2005 -yilghiche firansiyege oqushqa chiqip bir yil bilim ashurush jeryanda özining firansiyede körgen we hés qilghanlirigha asasen yézip chiqqan “Parizh rishtisi” namliq edebiy xatirisinimu teqdim qilimiz. Aptorning bu esiri yéqinda Xitay milletler neshriyati teripidin neshr qilinip Uyghur kitabxaniliri bilen yüz körüshti. Dildar Aziz xanim hazir Parizhdiki Soghbonne Uniwérsitétida sélishturma edebiyat kespide oquwatidu we ijadiyet bilen shughulliniwatidu.
Ayal --- U güzellik we ilhamning qaynaq buliqi.
Ayal --- U iptidaiy jamaet we pütkül jem’iyet uyushmisining daimiy teshkilatchisi.
Ayal --- U telim we insaniy mörüwetning pidakar murebbisi.
Ayal --- U ömür, söygü we turmush panusini yorutidighan sham chiragh.
Ayal --- U lérik hékayilerning uli, séginishlarning güli, güzel sen'etning bulbuli,
hayatiy lezzetning ghoruri, shundaqla pajieler yalqunining himayetsiz küli.
Ayal --- U sizning sahipjamalingiz, u sizning aningiz, qizingiz, achingiz, singlingiz we menggülük mehbubingiz. U milletning we wetenning altun gewdisi.
Sizningche, ayal ilah Hiywa, Mitra, Pandura, Nüwa, Afrudita, Wénas réalliqqa emes, epsanige, bügün’ge emes, qedimki ötmüshkila teelluqmu? yaq! yaq!...
1989- yili bahar.
Men Ürümchi kochilirida bahasi chüshürülüp her biri bir yüendin sétiliwatqan Wénas heykilini uchritip qaldim we uningdin birni sétiwélip yéziq üstilimning üstige tizip qoydum. Shu küni men ashu Wénas heykilige tikilip olturup, yürikimde alla qandaq azabliq hés -tuyghularning oyghiniwatqanliqini sezdim. Man yékinqi yillardin béri némishqidur azabliq qayghuridigan, biaram bolidighan bolup qalghan idim. Shu küni qolum zadila ishqa barmidi. Xet -chek bashqurghuchi ekirip bergen gézitlerni qolumgha élip meqsetsiz halda waraqlashqa bashlidim.
"Bu yil birinchi aydin oninchi ayghiche Ürümchi shehiri boyiche shehwaniy buyumlarni tarqitish, ippet -nomusini sétish, pahishiwazliq qilish, qimar oynash qatarliq dilolar 446 ge yetken. Bu qilmishlar körünerlik halda kéngiyip, ijtimaiy keypiyatni éghir derijide buzghan...."
"Yékinqi yillardin béri ippet-nomusini sétish, pahishiwazliq qilish qatarliq alte ziyanliq qilmishqa köp qétim zerbe berduq we uni tekshürüp tosiduq. Lékin u ünümlük tizginlenmigechke, ammining we her qaysi sahelerning bu heqtiki inkasi küchlük bolmaqta. Ippet-nomusini sétish, pahishiwazliq qilish qatarliq rezil hadisiler fiodalliq jem’iyettin qalghan zeher, burjuache chirik turmush usulining ipadisi...alte ziyanliq qilmish tizginlenmise, dölet tinch, xelq xatirjem bolmaydu. Shunga biz teng ghezebke kélip, uni birlikte eyiblep, teltöküs tazilishimiz lazim...."
Men bu xewerni oquwétip ornumdin turup kettim.Bixestelikimdin üstel üstidiki gézit-jurnal we qélin lughetlar ongda- dümde bolup ketti.Wénasning heykilimu yerge gholap chüshti. Eslidimu uning bir qoli yoq idi, bu qitim uning yana bir qolimu küküm-talqan bolup ketti. Shu deqiqide nérwilirim birdinla segekliship ketkendek boldi. Méni biaram qiliwatqan azablik xiyallar méngemde roshenleshti. Shuning bilen tengla men bilidigan bir qisim Uyghur ayallirining ijtimaiy we iqtisadiy orni, külkisi, yighisi we azabliri köz aldimdin bir – birlep ötüshke bashlidi.Méni biaram qilghan mesile del mushu idi. Men astaghine ingiship Wénas heykilini qolumgha aldim. Könglümde Wénas bilen ashu ayallar ottrusida qandaqtur bir oxshashliq bardek hés qilattim. Shundaq, heqiqetenmu oxshashliq bar .Wénas -ayal! Hey Wénas, senmu shu chaghda bizning bir qisim Uyghur ayalliridek riyazet chekkenmiding? Azablan’ghanmiding? ayal ayalning qayashighu! senmu ayal bolgandikin ularning derdige derman bolalamsen?
Wénas méning xitablirimgha jawab qayturmidi.
Bu qaghda gerche közüm ochuq bolsimu, Wénasning gej bilen laydin qaturulghan köz chanaqliridin qan tamchiwatqandek bir xiyaliy tuyghu köz aldimga keldi. Men öz xiyallirimdin chöchüp béshimni silkidim, közümni uwiliwettim, emdi men xiyaldin réalliqqa qaytqan idim. Shuningdin kéyin Wénas heykilini bir chetke sürüp qoyup, qolumga qelem aldim. Epsuski, qelem quwwitim ajiz bolghanliqtin, yézip chiqqinim ashu jem’iyetning eng töwen qatlimida yashawatqan bir qisim Uyghur ayallirining yighisini yighlash bilenla cheklendi.
Uyghur ayalliri bu dunyagha yighlash üchünla kelgenmu? ularmu bashqa millet ayalliriga oxshash riqabet beygisining aldida mangalishi mumkin idighu!? Ejdatliridek ajayip möjizilerni yaritip, dunya ellirini heyrette qalduralayittighu? Biraq, her xil sewepler tüpeylidin ularning bir kismi ( gerche sani köp bolmisimu) hélimu azabliq qan yashlirini ichige yutup yashimaqta. Ene shundaq yaman illetlerning shekillinishige sharait yaritip béridighan kawaklar jem’iyitimizning qarangghu bulung-pushqaqlirida saqlinip kelmekte. Ene shu bolmighur hadisilerning milletke keltürgen haqaritining, weten’ge keltüridigan ziyinining tesewur qilghusiz derijide éghir ikenlikini hés qildim. Üstelge mükchiyip olturup yéziqchiliq qiliwatkan chaghlirimda, ularning "xanim, méni qutuldiriwalsila!"dégen iltijaliri quliqimgha anglan’gandek bolatti.Jul-jul kiyimlik sebiy qizlarning "acha, birer mochen sediqe bersile, silige xudayim bérer!"dep manga ashu achliktin sarghayghan yumran qollirini sozuwatqanliri köz aldimgha kéliwalatti. Shundaq chaglarda özümde ularni qutuldurghidek küch- qudretning yoqluqini oylap ökünettim. Ixtiyarsizla boghuzumgha yégha qapliship, közümge yash kéletti.
Hörmetlik kitabxan, méning köngül xatiremge bir qanche échinishlik körünüshler sizilgan.Bu körünüshlerni sizge körsetmisem könglüm zadila aram tapmaydu. Bularni sizmu köngül közingiz bilen körüp béqing.
Birinchi körünüsh
Ürümchidki siyasiy kéngesh ezalirining teklipige binaen ikki yüz ming yüen xirajet qilinip sélin’ghan "pahishe ayallarni yighiwélish orni"; Ürümchi kochilirida daim dégidek aylinip yüridigan mexsus Aqsu tewesidin éqip kelgenlerni (bolupmu ayallarni) yigiwélish üchün keltürülgen kichik tiptiki aq aptobus; Ürümchidiki qong-kichik magazinlarning pelempeyliride,chong- kichik kochilarda tilemchilik qilip yürgen ayallar we oqush yéshidiki kichik qizlar; Qeshqer shehiridiki güzel dongxu köli boyida küp- kündüzila ippet nomusini sétish bilen shughulliniwatqan shu yerlik wa Aqsu, Xotenlerdin éqip kelgan ayallar; Qeshqerning awat koqilirida top- top bolushup tilemchilik qilishiwatqan ropash qiyapitidiki ayallar we oqush yéshidiki qizlar...tarixta özining ishchanliqi, güzelliki we shayi etles, gilem toqush maharitining üstünlüki bilen dunyagha tonulghan, xelq’aragha dangq chiqargan Xoten qizlirining bügünki künde ichkiri ölkilerge we hetta chong quruqluqning sirtigha apirip sétilishliri... mana bularning hemmisi kimningdur xiyali we toqup chiqqan chöchiki emes.Bular mushu künlerde, bizning mushu güzel makanimizda, Shinjang ayallirining yérimigha tenglishidigan Uyghur ayallirining nahayiti az bir qismida heqiqeten yüz bériwatqan pajie.Ippet-nomusini sétish we pahishiwazliq qilmishliri azadliqtin ilgirimu dölitimizde malum derijide mewjut bolghan.( Junggo merkizi téléwiziye istansisining xewiridin qarighanda, Shanghey yéngi azad qilin’ghanda, Shanghey shehirining özidila 20 mingdin oshuq kespiy pahishe ayalning mewjut ikenliki melum).Azadliqtin kéyin bolsa bu xil ijtimaiy halet qattiq tizginlen’gen idi. Biraq, yéqinqi yillardin béri islahat we sirtqa qarita ishikni échiwétish siyasitige egiship tereqqiy qilgan döletlerning ilghar pen medeniyitining Junggogha köplep kirgüzülishi bilen bir qagda, yene tereqqi tapqan döletlerning exletliri we chiwinlirimu Junggogha kirip, deslepte ichkiri ölkilerde bazar tépish bilen bir chaghda iqtisadiy asasi we riqabetchanliqi tolimu ajiz bolgan, jem’iyetnng eng töwen qatlimida yashawatqan iradisiz ayallar ichide bixlinishqa bashlidi.Bu xil halet hetta jem’iyet amanliqigha ziyan yetküzüsh, jem’iyet keypiyatini buzush derijisige bérip yetti. Bu qilmishlar kishini chongqur oygha salidu we ensiritidu.
Men Ürümchi we jenubiy Shinjangning bir qisim jayliriga bérip, mushu mesile üstide tekshürüsh élip bardim. Eqil közüm bilen hemmini kördüm.U yerlerdin her xil inkas we her xil sadalarni anglidim. Bu sadalar kishining bedinini tikenlashturidu, ademni chöchütidu we qattiq oygha salidu.
Ikkinchi körünüsh
Aman’gul aq sériq önglük, qapqara chachliq, yoghan közlük, zilwa boy ayal. Men uning Döngköwrük Soda Sariyining pelempeyide olturup tilemchilik qiliwatqanliqini körüp qattiq échindim. U ötken - kechkenlerge oychan közliri bilen tikilip, kishilik hayatning zadi némidin ibaret ikenlikini chüshinish üchün xiyal sürüwatqandek béshigha chigiwalghan kirlesh aq daka yaghliqining bir uchi bilen yüzini yögiwalghan halda bir parche qoy térisining üstige yükinip ündimey olturatti.U bashqa tilemchilerdek chirayliq sözlerni qilip sediqe tilimisimu, uning shu turqining özila ötken- kechkenlerning hésdashliqini qozghaytti. Uning quchiqida ikki yashlar chamisida qiz yaki oghulluqini bilgili bolmaydighan bir bala bar idi. Bala uning sütsiz emchikini qolliri bilen tartqushlighiniche toxtimay shoraytti. Uning ong yénida alte yashlar chamisidiki jul- jul latilarga oralgan bir oghul bala dunyadiki yaxshiliq , yamanliqlardin bixewer halda bir dane sharni birdem püwlise, bir dem yélini chiqirip oynawatatti. Besh yilning aldida men Aman’gül bilen eshu balining dadisi toghrisida jiq paranglashqan.U chaghda u méni hökümet xadimi dep bilip, manga ishen’gen wa özining échinishliq kechürmishlirini manga sözlep bergen idi. Menmu uning erz- dardini munasiwetlik orunlarga inkas qilghan idim. Biraq, kéyinki chaghlarda men bashqa ishlar bilen aldirash bolup kétip, Aman’gülning ehwalidin xewersiz qalghan idim. Bügün uni bu yerde, mushundaq ehwalda körüp tolimu heyran qaldim.
-Amangul, -dédim men uningga yeqinliship, -ehwalingiz qandaqraq?
Aman’gül manga leppide qaridi.Deqiqe ichidila uning közidiki xamushluq ipadisi achchiq nepretke aylandi.U méning salimimni ilik almay tetür qariwaldi. Uning manga aliyishi heqlik idi. Uningche bolghanda her bir hökümet xadimi hökümetke wekillik qilatti. Shundaq iken, ular choqum adil wa rastchil bolushi kérek idi. Men arisaldiliq bilen uningga:
-Aman’gül, orningizdin turung, men sizni ashxanigha ekirip méhman qilay, -dédim.
-Ana, qorsiqim achti, qorsiqim échip ketti,-dédi uning yénidiki héliqi oghul anisining bilikini tartkushlighiniche.
Achliq hemmidin ghalip kaldi.Ikki texse leghmen we besh yutaza yéyilip bolghandin kéyin, Aman’gülning közidiki naprat ipadisi yoqaldi. Kéyin u éghir uh tartip sözini bashlidi:
- Xawiringiz bar, menmu bir chaghlarda pak, exlaqliq qiz idim. Kiyin ata- anam keyni - keynidin wapat bolup, yétim qaldim. Uzaq ötmey, "siyasetni ameliyleshtürüsh" dégen gep chiqti. Shuning bilen men naheq jazalan’ghan dadamning namini eslige keltürgüzimen, musadire qilin’gan mal-mülükni qayturiwalimen, dégen niyette wilayet, nahiyilerge dert éytip bardim. Hetta qishning zimistan künlirimu bu yolni méngishni toxtatmidim.Qorsiqim ach, kiyimim yéling idi. Men achliqqa, soghuqqa berdashliq berdim, biraq nazukraq ishlargha kelgende berdashliq bérelmey qaldim. Hökümetning bir rehbiriy kadiri bir waraq resmiyat qeghizi üchün mini ishhanisigha aldap kirip qizliq ippet-nomusumni ayagh- asti qildi. U chaglarda men bekmu sadda ikenmen. Men ashu rehberge xuddi öz dadamgha ishen’gendek ishen’genidim. Men burun qelbimde özümni pakliqqa, ümidwarliqqa ündep turidigan bir ghayiwiy küchning barliqini sézip turattim. Emdi hemmisi tügidi. Men özümning eng qimmetlik nersemni yawuz borie yem qilip qoydum.Shuningdin kéyin wujudumdiki ghaye, eqide dégenlerning hemmisi pütünley berbat boldi. Emdi men néme qilishim kérek? Hökümet organliridiki bezi toqquzi tel emaldarlarning qilghan ishi shu tursa, u qolidiki emilige tayinip mendek bir yitim qiznimu aramida yashighili qoymighan tursa, men özümdiki nersini birer qacha ash, birer dane könglek bilen almashtursam bolmamdiken? dep oylidim hem shundaq qildim.
Kéyin dadamning nami eslige keltürüldi. Musadire qilin’gan mal - mülük üchün hökümet bir neqqe ming yüen pul berdi. Bu pulga eyni chagda öy -jay sétiwalsammu bolatti, biraq, bu qaghda men dadisi éniq bolmigan bir baligha hamilidar bolup kalganliqim üchün, balamning dadisini oylap qaldim.Bala tughuldi. Men: balamning dadisi ashu tunji qétim méning ippitimni bulghighan adem , dep bilettim. Shunga ashu bir- nechche ming yüenni xajlap munasiwetlik orunlargha erz qildim. Biraq, men u chaghda "ippitini satquchi ayal" bolup tonulup qalghan idim. Shunga héchkim gépimge qulaq salmidi.Eksiche bezi kishiler méni "rehbiriy kadirni qarilighan" dégen böhtan bilen qolgha alduruwetkili tasla qaldi. Men "B" nahiyiside tughulup ösken. Ata -anammu xéli abruyluq ademlerdin idi. Men shu yaman ataq bilen yurtumgha qaytip ata -anamning rohini qorundurushni rawa körmidim. Körüp turupsiz, kündüzi tilemchilik qilimen, chünki tilep yégen taam üchün héchkim sizge tapa- tene qilmaydiken. Kéchisi kim manga bir kishilik issiq orun berse shu yerde yattim.Ürümchidek sheherde mendek ikki baliliq ayalgha erkekler anche köz qirini sélip ketmeydiken, yazdighu udul kelgen jayda yetip kichini otkuzgili bolidiken, biraq, qishning uzun kéchiliri manga xuddi dowzaxtek wehimilik bilinidu.Weyyey! qandaq qilay? bu ikki shor pixanining qorsiqini toyguzmisam téxi, soghuqqa tongdurup qoysam téxi, miqiriship jénimgha tégishidu, manga néme amal?! Bezide doxturxanining pelempiyidiki parning yénigha yaki ashpezning ochiqining yénigha balilirim bilen tiqilimen. Bezide birer ashpez yaki bimarning xayr saxawitige érishipmu qalimen. Biraq, buningghimu yenila bedel töleydighan gep. Mana jahan dégen shu, mana jahandarchiliq dégen!—Aman’gül shundaq déginiche marwayittek chishlirini chiqirip achchiqqine külüp qoydi. Uning külkisi manga jawabini tépish tolimu qiyin bolghan tilsimliq tépishmaqtek bilinip, ténim shürkinip ketti...
Shu küni Aman’gül xiyalimdin zadila néri ketmidi. Men uning kéyinki hayatidin ensirep qaldim.U ömrining axirighiche shundaq tilemchilik qilip, ippet-nomusini sétip tirikchilik qilarmu? Bu ziminda uninggha bash- panah bolghidek birer shepqetlik er tépilmasmu? belkim u qishning dehshetlik soghuqlirida birer bulung - pushqaqta baliliri bilen tonglap ölüp qélishimu mumkin’ghu! uning ashu dadisi namelum bolghan ikki balisi kelgüside Aman’gülge oxshash tilemchi bolarmu? Yaki yanchuqchi, oghri bolarmu? adem öltüridighan qatil bolarmu? ah xuda!...
Ey insanlar! rehim -shepqetlik bolunglar! Aman’gülge oxshashlarni qutulduriwélinglar!
Üchinchi körünüsh
Ürümchi kochilirida yéngidin qed kötürüp turghan qawaqxanilarni eslide bir xil medeniy orun, dep chüshinettim. Shunga xizmetdishim bilen sheher merkizidiki «Ünche-merwayit» namliq yasidaq qehwexanige kirduq, biz ishiktin kirgen haman yüzliri mermer tashdek yaltirap turidighan shehla közlük bir Uyghur qizi aldimizgha chiqip bizdin edeb bilen ehwal soridi -de, bizni gungga chiragh yandurulghan ikki kishilik xanige teklip qildi. Biz héliqi qiz körsetken orunda emdila olturiwéduq, u chong xana tereptiki qélin perdini chüshüriwetti. Biz olturghan orun deqiqe ichidila pinhan bir hojrigha aylandi. Buningdin xizmetdishimmu, menmu ongaysizlanduq. Del shu qaghda qoshna xanidikilerning sirliq pichirlishishliri, shirege néminingdur tegken taraq-turuqliri anglinip qaldi. Men derhal ornumdin turdum-de, perdining sirtigha chiqip,téxi yiraqlap ketmigen qizdin soridim:
Singlim, bu néme qiliq? néme üchün perdini chüshürüp bizni bu yerge solap qoyisiz?
Héliqi qiz méning sözümdin heyran qalghan bolsa kérak, közlirini yoghan achqan halda:
-Sizlerning qehwexanimizge tunji qétim kélishinglerghu deymen, kechürüngler, qehwexanimizning shundaq qaidisi bar,- dédi.
Bu qaide hemme qehwexanilerde barmu? -soridim men ejeplinip.
-Bashqa qehwexanilerning qandaqliqini bilmeymen, qehwexanimiz xojayin chiqarghan qaide boyiche ish qilidu, -dédi we edeb bilen külümsirep qoyup, haraq-sharab ishkapining yénigha kétip qaldi.Men bu jaydin derhal chiqip ketkenmu bolattim. Biraq, undaq qilmidim. Perdini ikki terepke qayrip qoydum-de, qizning arqisidin qarighinimche oylinip qaldim. Towa, u xéli terbiye körgen, qaide-yosunluq qizdek körünidu, özimu xélila chirayliq iken, uninggha ishlash üchün buningdin tüzükrek jay tépilmighanmidu? U bu yerge qandaq kélip qalghandu? Men xizmetdishimni yolgha séliwetkendin kéyin, u qizgha anche-munche nerse-kirek ekeldürüp uni manga hemrah bolushqa teklip qildim. U udulumgha kélip olturghanda, men chongqur menilik qilip uningdin soridim we uning közige tikildim:
-Singlim, siz Uyghurmu?!
U manga heyran bolghan, téngirqighan halda bir haza qarap qaldi. Andin kéyin chirayidiki barliq ipadilerning ornini istihza külkisi igilidi.
-Siz Uyghurmu dédingizma? qoyung bundaq bimene tétiqsiz sualni! Men héchnéme emes. Kimki méning bir künlük turmushumni kapaletke ige qilsa, men shuning taipisidin…
Man chöchüp kettim.
Bu insan rohiy -halitining bashqilar asan bayqiyalmaydighan dehshetlik,mislisiz derijide gumran bolushi. Bu hayatta héch qandaq chiqish yoli tapalmighan ajizening ilajisizliq keypiyati idi. Derweqe, men uninggha héchqandaq yardem bérelmeymen. Éhtimal, uning yürek sözini köngül qoyup anglash méning bash tartip bolmas burchumdur…
Ikkimiz udulmu -udul qariship olturduq. Uning qapqara, qoyuq chachliri yelkiside buluttek yéyilip turatti. Népiz lewliride yéqimliq tebessum jilwilinetti. Shundaq bolushigha qarimay, men uning közlirige bir xil mung -hesretning chongqur yoshurun’ghanliqini bayqiwaldim. Birdemlik söhbettin kéyin men del mushu perizimni otturigha qoydum. U öz ismini mexpiy tutush sherti bilen kechürmishlirini manga sözlep bérishke qoshuldi.
Shuni eskertip ötüshüm kérekki, bu edebiy axbaratimdiki qiz-ayallarning hemmisining ismi özgertip élin’ghan.
-Men böshükümdila yaxshi asralmighan qizmen, -dédi u goya kimningdur hékayisini sözlewatqandek perwasiz qiyapette, uzun barmaqliri arisigha qisturulghan tamakisini shorap turup, -ata-anamning xet sawadi yoq idi. Ular bu dunyagha xuddi insan köpeytish üchün kelgendekla idi. Dadam anche awat bolmighan bir bazarda ashpezlik qilatti. Anammu bezi chaghlarda dadamgha yardemlishetti. Ata -anam biz alte balining oqushi we kalgüsi istiqbali toghrisida zadila oylap baqmaytti.
Men aliy mektepke imtihan bérip uqturush kütiwatqan künlerde öyimizge Turghun akam keldi. (U "akam" dégen sözni kinaye arilash teleppuzda eyitti). U shopur idi. Dadam yoq chaghlarda anamni pat- pat yoqlap kéletti. Bundaq chaghlarda u hemmimizning qoligha pul tutquzup qoyatti. Shuning bilen biz xuddi héyt künliridikidek xosh bolattuq-de, magizin’gha yügüreyttuq. Biraq, bu nöwat u bizge pul bermidi, anam bilenmu anche kari bolmidi.U méning imtihanni qandaq bergenlikimni soridi. U ailimizge kelgen méhmanlar ichidiki méning oqushumgha köngül bölgen tunji kishi idi. Men aghzi-aghzimgha tegmey uning sualigha jawab berdim. Shuningdin kéyin u méni mashina bilen sheher sirtigha chiqip aylinip kélishke teklip qildi.Men néme dep jawab bérishimni bilmey anamgha qaridim. Anam:
-Barghin qizim, uqturush kélishni kütüp buruxtum bolup ketting. Ich pushuqungni chiqirip kélersen, -dédi.
Shundaq qilip biz mashinigha olturup sheher sirtigha chiqtuq. Biz nahiye baziridin bekmu yiraqlap ketken bolsaq kérek, derexlermu aziyishqa bashlidi. Turghun akam axirida mashinisini bir döwe qumluqning arqisigha ekirip toxtatti. Andin mashininng xurum yölanchüki bilen orunduqini élip, bir tüp jigde derixining tüwige saldi.
-Merhemet, chirayliq qiz, -dédi Turghun akam héliqi orunduqni körsitip turup, -emdi bu yerde olturup aram alimiz.
Men héch charchimighan idim. Biraq, uning könglini izdap olturdum. U mashinining ichidin yoghan qara xurum somkini élip, uning ichidin pishurulghan toxu göshi, piwa, kempüt, nanlarni chiqardi. Andin toxuning bir pachiqini méning qolumgha tutquzup qoyghandin kéyin, méni aghzi-aghzigha tegmey maxtap ketti. gösh yep, piwini botulkisi bilen ichkili turdi.
-Men bilidighan qizlarning ichide chiraydimu, eqildimu séning aldinggha ötüdighini yoq. Xuda sanga hemmini ayimay bergen. Xuda sanga bularni némishqa bergen, bilemsen? mendek yigitni xosh qilsun, dep bergen. Qiz bala dégenningghu oqughini yaxshi, biraq hélimu oninchi sinipqiche oqupsen, shumu yétip ashidu. Oquwérip hakim bolamting -ya? bilip qoy, sendek qizning hakim bolghinidin köre, manga xotun bolghining tüzük...
Men Turghun akamning yalingach sözliridin uyilip, aliqinimda yüzümni étiwaldim. Shu tapta uning könglümdiki köyümchan akiliq obrazi birdinla yoqap, uning ornigha köz aldimda qopal, edebsiz bir shopurning obrazi gewdilendi.Men uyalghinimdin ornumdin des turup bu yerdin néri ketmekchi bolup yügürdim. Biraq, u méni qoghlap tutuwaldi. Démisimu men bu chöl jeziride qéchip negimu baralayttim?! Men boghuzlinish aldida turghan chöjidek tipirlighinimche uning qoligha chüshtim.
-Hey qiz bala, -dédi u méning bélimdin quchaqlighiniche, -- qechip negimu baralaytting? Chirayliq bolghandikin’ghu az-tola mushundaq nazlinip qoysang yarishidu, biraq, bek chékidin ashuruwetting-jumu!
Men iza we nomus küchidin bek küchep yügürgenlikimdin put-qolumda peqetla maghdurum qalmighan idi. Shunga özümni tashlap yerde olturuwaldim. Bu chaghda Turghun akam bélimdin qolini boshatti-de, üstümge xuddi ach qalghan böridek tashlandi.
-Ana! anamgha deymen!... -men warqiridim, uning tüklük ingeklirining yüzümge sürkilishidin aran nepes alghan halda.
-Ananggha démeyla qoy, anang séni alla qachan méning ixtiyarimgha bériwetken.
Men yuqiriqi geplerdin deslepte ghezeplendim, sel oyliniwalghandin kéyin Turghunning sözlirining tégige yettim-de,shu chaghda wujudumni titrek bésip, néme qilarimni bilmey qaldim. Men ashu qum döwiliri arisida küp-kündüzdila anidin tughma haletke keltürüldüm....
Ippet -nomusum ayagh -asti qilindi. Arzu ümidlirim weyran boldi. Bu dunyada yashashning men üchün héchqandaq ehmiyiti yoqtek bilinip, axiri ölüwélish qararigha keldim. Biraq, tosattin kelgen aliy mektep chaqiriqnamisi ümid uchqunlirimni qaytidin yalqunjatti. Shuning bilen men xorluq we nomus ichide bolsimu yashash qararigha keldim. Men aliy mektepke méngishning tayyarliqini qiliwatqan künlerde ata-anam Turghunlarning ailisidin keltürülgen maqullishish chéyini qobul qilishti. Shu küni anam ochuqla, “Yüzüng échilip qaldi,emdi bashqa birining aldigha bérishing mumkin emes. Uning üstige ailimizning ixtisadiy ehwalidinmu xewiring bar, biz séning oqushung üchün sanga iqtisadiy jehettin yardem béridighan ademge muhtaj” dédi.
Men mektepke kelgen deslepki aylarda ata- anam manga rasttinla héchnerse ewetmidi. men peqet Turghunning heptide bérip turidighan besh -alte koyigha qarashliq bolup qaldim. Uning bediliga Turghun méni kéchliri mashinisigha olturghuzup sheherning adem shalang kochilirigha élip baratti-de, shehwaniy nepsini xalighanche qanduruwalghandin kéyin mektep aldigha ekélip tashlap qoyatti. Men xorluqni ichimge yutup, yataqqa héch ish bolmighandek kirettim. Bu ish tekrarliniwergendin kéyin, ikki nöwet doxturxanige bérip bala aldurdum. Kéyin men uning bilen birge sirtqa chiqishni ret qiliwédim, u bala aldurghiningni mektepke deymen, dep méni qorqutti. Men oqushumni axirghiqe dawamlashturup, kelgüside öz ghayemdikidek bir oqutquchi bolup yashashni arzu qilattim. Shunga azab we xorluqlargha chidap, uning haywanlarche hewisini qandurushqa mejbur boldum...
Eslide ayagh–asti qilin’ghini üchün Méhrigül qanun orunlirigha, mektep dairilirige erz qilishi, özining qanunluq hoquqining qoghdilishini telep qilishi kérek idi. Biraq, bizde qanun ijra qilinip heq-naheq aydinglashqiche en’ene bolup qalghan féodalliq köz qarash we pitne –pasatning chidighusiz chang-tozanliri kishini tunjuqturup, naheqchilikning tehimu chongqur we qarangghu hanglirigha irghitip tashlishi turghanla gep, “kötürelmiseng sanggilitiwal” dégen mana shu!
Kéyin bara- bara u izdep kelgen changda men “mijezim yoq”, dep yataqtin chiqqili unimay yétiwalidighan boldum. Démisimu ténim barghanséri ajizlap, dersxanida bir nechche qétim hoshumdin ketken idim. Biraq Turghun méning bu ehwalimni qilchimu étibargha almidi. Bir küni kéchide u qizlar yatiqigha basturup kirip, özini yataqdash qizlargha : “men uning akisi bolimen” dep tonushturdi we qizlargha méning yoldin chiqip ketkenlikimni, shuning üchün méni edeblep qoyidighanliqini éytip, qizlarning aldidila méni mushtlap -tepkiniche aldigha sélip élip mangdi. Kéyin adem yoq jaygha apirip “chaqirghan haman chiqmiding” dep mini rasa urup qeylidi. Urup bolup yene mashinisigha solap apirip haywanlarche shehwaniy hewisini qandurdi. Kéyinki chaghlarda boyumda qalsa, doxturxanigha bérip bolghiche uning urup cheyleshliri bilen boyumdin ajrap, doxturxanige aran ülgüridighan boldum. Doxturxanida birer kün jiddi qutuldurulghandin kéyin mektepke bérip “aghrip qaldim” dep yatiqimda yétiwalattim. Kéyin hemme ish özlükidin ashkarilandi. Nechche on saetlep ders tashlighinim we doxturxanidiki pilanliq tughut bölümige nechche nöwet kirip-chiqqinim üchün, mekteptin buyruq bilen chékindürüldüm.
Ichki xewer: yéqinda Ürümchidiki melum aliy mektepte waqitsiz ana bolushtin saqlinish üchün peqet bir doxturxanining pilanliq tughut bölümige kirip chiqqanlarning sani bir mawsümdila 40 tin ashqan. Mektep dairiliri bu qizlarni mekteptin chékindürüshni qarar qilghan.
-Pütün arzu – armanlirim berbat boldi,-- dep sözini dawamlashturdi u,-- qelbimdiki axirqi ümid uchqunlirimu öchüp tügidi. Hayattinmu bizar boldum. Emeliyette méni hayatqa intildürgidek héch nerse qalmighan idi. Shunga ölüwélish qararigha kélip, bir küni gherbiy chong köwrüktin özümni köwrük astidiki mashina yoligha tashliwalmaqchi boldum. Lékin bu ishmu emelghe ashmidi. Köwrük salasunige yamiship chiqip béshimni peske éngishtüriwédim, kimdur biri bir qolumdin kap qilip tutuwaldi. U kishi mushu qehwexanining xojayini iken. -sözlewétip shu yerge kelghende u achiqqina külüp qoydi. Arqidinla köz yashlirini sürtüp turup sözini dawamlashturdi. - ölümdin’ghu qutuldum, biraq, pajiedin qutulghinim yoq. Pütün erkinlikim xojayinning ilkige ötüp ketti. Hetta ölüwélish erkinlikimmu öz ilkimde emes. Mana shuningdin béri mushu qehwexanida kütküchi bolup ishlewatimen. Körüp turupsiz, xojayinimiz inchikilik bilen layihelep chiqqan bu qehwexana özining her qandaq ishni qilghili bolidighan alahidiliki bilen bashqa qehwexanilardin perqlinidu.Köprek méhmanni özimizge jelp qilish we jiqraq pul tépish üchün men herqandaq ishqa öz ixtiyarliqim bilen tayyar turimen. Hetta bezide yalghuz kirgenlerge kéche-kündüzlep hemrah bolimen,haraqkeshlerge ülpet bolimen, dertmenlerning yénida olturup derdini anglaymen. Elwette bularning hemmisi üchün ular xojayin’gha heq töleydu. U shu sözlerni qiliwétip miyighida achchiq külüp qoydi-de, sözini dawamlashturdi.-- hazir méning wujudumda méni ete we kelgüsige ündeydighan ghayiwi küch mewjut emes. Men peqet bügün üchünla yashaymen. Ete bilen karim yoq. Chünki özümning etigiche hayat yashiyalishimgha közüm yetmeydu. Hede, qarisam shu tapta közliringizdin méni eyiblesh alametliri chiqip turidu. Undaq qarisingiz manga uwal bolidu. Bilip turupsiz, menmu ghayilik yashash üchün tirishtim, tirmashtim, biraq men qiz bala ikenmen, ajiz ikenmen, eng muhimi men aniliq xislitini yoqatqan bir anidin tughulup qaptimen. Manga yar-yölak bolidighan adimimmu yoq iken. Shunga axiri mushu kün’ghe qaldim. Belkim buningdin kéyinki ehwalim buningdinmu better bolushi mumkin. Ishqilip men üchün hayatliqmu, mamatliqmu hemmisi oxshash.
Biz lérik muzikilar yangrawatqan qehwexanining gungga xanisi ichide olturup paranglishiwatattuq, men qizning chirayigha tikildim. U qolidiki tamakisini qattiq shoridi. Uning köp-kök boyiwalghan qapiqi astidiki uzun kirpikliride yash tamchilirining titrep turghanliqini kördüm. Shu tapta uning tamaka tutqan qollirimu titrewatatti. Men uning yürikiningmu yash töküwatqanliqini, titrewatqanliqini sezgendek boldum.
Bu néma qismet? Mehrigül -- méhrilik, omaqqina kelgen ashu Uyghur qizi bu dunyagha shallaq erlerge ermek bolush üchünla yaralghanmu? Uning shirin arzu – armanliri, ghayisi néma üchün shunche asan berbat bolidu? U bilim öginip, öz arzusi boyiche bir oqutquchi bolushqa, yaxshi bir ailining xojayini, eqiydini, hörmatni chüshinidighan bir yigitning xanimi bolushqa pütünlay layiq idighu?! Néme üchün u shundaq qilalmidi?
Tötinchi körünüsh
Ürümchining yaz künliri idi. Kéchining ghur-ghur shamili kishige aram bexish étetti. Yolning ikki teripide zamaniwiy binalar heywet bilen qed kötürüp turatti. Pakiz tazilinip su sépilgen asfalt yolda taksilar we kocha aptubusliri boshqina awaz chiqirip ötüshüp turatti.
Biz bir nechchimiz kechlik méhmandarchiliqtin qaytip Ürümchining kechilik menzirisini tamasha qilish üchün piyade kétiwatattuq. Xelq meydanining shimaliy teripidiki kichikkine baghning yénigha kelginimizde, tosattin kimningdur zarlinip warqirighan awazi anglinip qaldi. Biz ixtiyarsiz qedemlirimizni toxtitip shu terepke qariduq. Yénimizda saqchihanida ishleydighan bir hemrahimiz bar idi. U chebdeslik bilen héliqi awaz chiqqan terepke yügürdi. Bizmu uning arqisidin barduq. Bilikige 《Amanliqni qoghdughuchi》digen qizil belge taqiwalghan 25 yashlar chamisidiki bir Xennzu yigit qol chirighini tömür rishatkining yénida sozulup yatqan bir Uyghur ayalgha toghrilighiniche némidur dep warqirawatatti. Ayal 30 yashlar chamisida bolup, ap’aq yüzi tatirip ketken, yéshil könglikining yaqisi we étekliri qusuq bilen bulghan’ghan. éngiki qusuqqa tégip turatti, chachlirigha exlet chapliship qalghan idi. U közlirini qisip bizghe biperwaliq bilen qarap yatatti.
Héliqi amanliqni qoghdughuqi bizni körgendin kéyin, yénik tin’ghan halda bizge shundaq dédi:
-Mawu ayalni épkétinglar, uning mushu yerde yatqinigha ikki saettin ashti. Öziche warqiraydu. Bu yerdin kétishke buyrusam, kétidighan ish bolsa özüng koliyinggha ket. Men ketmeymen, men dégen mushu yerning égisi. Men mushu yerde yatiman, deydu. Men bu yerning amanliqini qoghdishim kérek. Bu méning mejburiyitim. Siler xapa bolmay mushu adiminglarni épketsenglar.-- uning sözide iltimasmu, mesxirimu bar idi. Héliqi saqchi buradirimiz bekla hayajanlan’ghan bolsa kérek, xuddi öz singlisining hayasizliqidin nepretlen’gendek héliqi ayalning yaqisidin tutup öre turghuzdi we uning éngikige chang-chung qilip ikki testek séliwetti.
-Hey, sen Uyghurmu? -didi u héliqi ayalgha ghezep bilen warqirap,--Uyghurning yüzini chüshürüp bu yerde yatqiche ölüwalsang bolmamdu? séning baliliring yoqmu? éring yoqmu? mushu turqung bilen ularning yüzige qandaq qaraysen?
Ghezeplengen saqchining Ikki testikidin kéyin héliqi ayalning mestliki yéshildi.U etrapigha alaqzadilik bilen qaridi-de, kachat tekken éngikini silighiniche höngrep yighlashqa bashlidi.
Shu chaghda bizning yénimizgha yerdin ünüp chiqqandekla égiz boyluq, qoyuq qara saqalliq, chaqmaq köynek keygen bir erkishi peyda bolup qaldi. Ayal uni körüsh bilen aghizini buzup tillashqa bashlidi:
-Hey lükchek, bu yerge yene néme dep kelding? hemme nersengni utturup bolghan oxshimamsen? Emdi méni yene qimargha tikishni oylighan bolsang,uxlimay chüsh körüpsen.
Ayal yighlap turup héliqi erni bir hazaghiche tillidi. Biraq er uning geplirini pisentigimu almidi. Goya héch ish bolmighandek biperwa qiyapette ayalning yénigha kélip kir, purleshken qol yaghliqi bilen uning yüzidiki qusuqlarni sürtti. Kéyin ayalni xuddi bir dane kötekni kötürgendek béqinigha qisturup mangdi. Ayal yulqunup tipirlaytti.
-Tohtap turung, -didi héliqi saqchi buradirimiz, -bu sizning némingiz bolidu? bu kéchide siz uni nege apirisiz?
-U mining ayalim, -didi er xatirjem we biperwa qiyapette,-- elwette öyge épkétimen-de,
-Yalghan, u yalghan éytiwatidu, -dédi ayal warqirap yighlighan halda erning qoltiqida tipicheklep turup, -u alla burun méni bashqa qimarwazlargha utturiwetken. Emdi méni öyge apirip yene qimargha do tikmekchi. Uning sözige ishenmenglar. U yalghan éytiwatidu. Men uning bilen öyge qaytmaymen.
-Xotuningiz bolsa uninggha némishqa haraq ichküzüp qoydingiz?
-Uninggha haraqni men ichküzmigen, chidawanda uning bir akisi bar, shu ichküzüp qoyghan oxshaydu.
Bu sözni anglighandin kéyin héliqi ayal ghezep bilen warqirap ketti.
-Hey yüzsiz,u qandaqmu méning akam bolsun? qimar oynighanda qerzdar bolup qélip méni uninggha tutup bermidingmu? yene nomus qilmay méni xotunum deysina? men ömürümde sendek iplas erni körüsh tügül anglapmu baqmaptikenmen, men eger anamning emchikini qattiq chishlimigen bolsam,hergizmu sendek adem sheklidiki haywan’gha yoluqmas idim... tüfiy...
Ayalning her bir éghiz sözige ghezep, xorluq we chongqur hesret yoshurun’ghan idi. Er bolsa ayalning sözliridin qilche xorluq hés qilmaytti, belki qimarning tügimes desmayisi bolghan ashu ayalni tézrek öyige épkétishke aldiraytti.
Ah,qimar! Sen xuddi ézitqugha oxshaysen. Séning éziqturushunggha uchrighan insan balisi muhebbet we özining ailiwi mejburiyitini untup, yillar boyi ishlep tapqan méhnet ejrining hosulini öz teqdiri bilen qoshup qimar üchün do tikidu,ular pütün wujudi bilen utup chiqishni oylaydu. Emeliyette özining erlik ghorurini, atiliq burchini we özi üchün jandinmu eziz bolghan qedirdan xotunini qoshup utturiwétidu.Utturush qimarwazlar üchün menggülük qanuniyet. Chünki milyonér bolush pütün qimarwazlarning ortaq ghayisi bolsimu, tarictin béri hechqandaq yerde milyonér bolghan qimarwaz yoq.
Ichki xewer: J.H orunlirining ashkarilishiche,ötken yili melum nahiyide qimarwazliq ewj alghan bolup, bir qétimdila 24 qimarwazliq délosi pash qilin’ghan. Bu délogha qatnashquchilar 240 neper kishi bolup, bularning hemmisi jinayitining éghir-yéniklikige qarap jazagha tartildi.
Eh, bichare ayallar, ashu qimarwazlarning bichare xotunliri qanchilik rohiy azab we jismaniy xorluqlarni béshidin kechürüwatqandu-he! Aile iqtisadidiki normalsizliq, qimarwaz éri teripidin her daim pul ornida qimargha tikilish xewpi,uningdin kéyin érining qimargha atighan puli üchün yat erlerge xotun bolushlar…uningdin kéyinchu? uningdin kéyin özining ayalliq exlaqi we mejburiyitini yoqitip, yuqirida biz körgen ayaldek pütünley kochigha chiqip kétishler…mana bularning hemmisige kim sewebchi? ashu mest bolup kochigha chiqip qalghan, érining qimar heqqi üchün bashqilargha waqitliq xotun boluwatqan ayal eyibkarmu? köz aldimizdiki ashu ayal hayatining mushundaq ötüwatqinigha razimidu?
Bizning aldimizdiki mest ayal xuddi besiy balidek toxtimay höngrep yighlaytti. Éri uning yighisigha perwamu qilmastin, uni qoltuqigha qisturup, alchanglap mangghan halda bizdin yiraqlap ketti. Ayalning nale – zari kéchining hawa boshluqida we kéyin yene méning yürikimde uzun’ghiche eks sada peyda qildi...
Beshinchi körünüsh
Men Turanqiz bilen uzun yolluq aptobus békitide uchriship qaldim. U 16 yashlar chamisidiki chirayidin sebiylik ipadiliri téxi ketmigen Uyghur qizi idi. Qarlighachning qanitidek egim qashliri qirayigha alahide hösün béghishlap turatti. Biraq yüzliri xuddi pütün bedinidiki qanliri shümürüwélin’ghandek tatirangghu idi.Közliri etrapqa ensizlik bilen tikiletti. Téni bolsa bekmu zeip körünetti. Uning kiyimliri anche kona bolmisimu, purliship ketken we meynet idi.Men qesten uning yénigha kélip olturdum-de, uningdin ehwal soridim. Deslepte u éhtiyat qilghandek mendin özini qachurdi. Kéyin biz aptobusta bir orunda olturduq. 3 künlük seper uningda manga qarita ishanch tuyghusi peyda qilghan bolsa kérek, kéyin u manga yol üstide hemme sergüzeshtisini aldirimay sözlep berdi:
-Biz besh acha-singil iduq.Men qizlarning üchinchisi idim. Men beshinchi sinipqa chiqqanda ata-anam méni mekteptin chiqiriwélip , yézimizdiki heremge bérip kelgen Aysa damolla hajimgha oqushqa berdi. Men damollahajimda 6 ayche oqudum. Kéyin ata-anam hajimni ulughlap méni uninggha dua qildurdi. Hajim 70 lerge kirip qalghan kishi idi. Menmu deslepte dua qildurghanning némilikini bilmeyttim. Shunga dua qildurulghandin kéyinmu uninggha ustazimning ornida muamile qiliwerdim. Kéyin hajim méni özi bilen birge Ürümchige yandurup keldi. Bara-bara u manga oqughuqisidek emes, belki xotunidek muamile qilishqa bashlidi. Biraq, men üchün bowamdek ademning qoynida uninggha xotun bolup yétish chidighusiz xorluq élip keldi. Shuning bilen men hajimning öyidin qéchip chiqip, uzun yolluq aptobus békitige keldim. Men Qeshqarge ata-anamning yénigha ketmekchi idim. Men etisi mangidighan aptobus bélitini sétiwalghandin kéyin, kéchini qeyerde ötküzüshni oylap turattim, béshigha aq daka romal artiwalghan, putlirigha meyse-kalach keyghen bir momay kélip men bilen mulayimghine ehwallashti. Xuddi méni tonuydighandekla gep qilghili turdi. Hetta ata-anamning ehwalinimu soridi. Men uni rasttinla bir yurtlighim oxshaydu, dep oylap qaldim-de, uning teklipi bilen uning béketke yéqin jaydiki öyige bardim. Momay manga dastixan sélip aldimgha qéniq demlen’gen chay quydi. Men chayni bir–ikki otlighinimni bilimen. 3 kündin kéyin hoshumgha kélip qarisam, 3 neper sergandan boytaqining bir éghizliq weyrane öyide qipyalingach halette yétiptimen. Wujudum maghdursizlinip ketken, beshimni kötürgidek halim yoq. Men bir amallarni qilip kiyimlirimni kiyiwaldim. Ikki ayghighe eshu 3 boytaqqa tengla xotun boldum. Ular sirtlargha chiqqandin kéyin méni öyning ichige solap qoyup kétishetti. Perizimche ular yanchuqchi bolsa kérek, pat-pat nahayiti nurghun pullarni öyge ekirip birlikte bölüshetti. Men ular uxlap qalghan chaghda ashu pullardin özümge azraq «zakat» ayriwalattim. Yéqinda ular 3 kün’giche öyge qaytishmidi, éhtimal birer pishkellikke uchrighan bolsa kérek. Shuning bilen men warqirap yürüp yan xoshnamgha qulupni chaqturdum-de, tiqip qoyghan pullirimni élip öydin chiqiwaldim. xudagha shükri, eziz yurtum Qeshqerge yéqinlap kéliwatimen. Néme körgülüküm bolsa ata-anamning ayighida yétip körermen...
Nadanliq bilen xurapatliq xuddi saghlam ademning wujudigha chaplashqan rak késilidek Uyghur millitini zor ziyan’gha uchratmaqta. Xurapatliq we nadanliqning tumanliri ata-anilarning közini tosiwélip, ularni özlirining yürek parilirini xorluqning zindanlirigha tashlatquzmaqta. buninggha süküt qilish mumkinmu?! Bu xuddi nérwisi buzulghan ademning öz ténini öz qoli bilen késip parchilap nabut qiliwatqinigha oxshash ish emesmu?! Elwette, nerwisi buzulghanlarghu öz qilmishining aqiwitini oylap yételmeydu. Emise nérwisi saqlarchu? Ularning süküt qilishi wijdani jinayet emesmu?!
Altinchi körünüsh
Qeshqerning kech küz pesli idi. Namazshamdin kéyin men erenche yasinip kocha aylinishqa chiqtim. Heywetlik Héytgah jamesining aldidiki orda aldi bazirigha kelginimde bir nechche ropash ayalning taqiwétilgen magizinning témigha yölinip turup paranglishiwatqanliqini kördum. Men qedimimni astilitip ularning gep-sözlirige diqqet qildim. Ularning sözlirining angliwalghuchiliki bolmisimu, özini tutushliri we naz-kereshmiliri manga ghelitirek tuyuldi. Men özümning erenche üstiweshimni untup shularning arisigha qisildim. Ular deslepte chuqiriship kétishti. Kéyin tor romallirini qiya échiship manga chaqchaq qilghili turdi. Men özümning ongaysiz ehwalda qélishimdin ensirep, béshimdiki shepkemni élip özümningmu ayal ikenlikimni ulargha ashkarilidim. Ular méning bu qiliqimgha qiziqiship mendin uni, buni sorashqili turdi. Del shu chaghda 12-13 yashlar chamisidiki bir qiz nahayiti éhtiyat bilen bizning yénimizgha keldi-de, 35 yashlar chamisidiki sulghun qiray bir ayal bilen quchaghliship körüshüp, aman- ésenlik sorashti. Yénimdiki chokanning éytishiche, ular ana-bala iken. Héliqi qiz anisi bilen körüshüp bolup, yaghliqqa oralghan bir nersini anisigha berdi-de, yügürginiche kétip qaldi. Kéyin men héliqi ayalning ismining Tumaxan ikenlikini bildim. U méning qayta-qayta iltimas qilishim bilen öz ehwalini manga sözlep berdi.
U eslide mushu sheherdiki xéli inawetlik bir hünerwenning xotuni iken. Ular ikki baliliq bolghan yili er talagha qaraydighan bolup qélip, Tumaxan’gha ajrishish telipini qoyuptu. U erining ongshilip qélishidin chong ümid kütmisimu, balilirining yétim qélishini xalimaydiken. Uning üstige u héchqandaq hünar kespni bilmigechke, éridin ajriship öz turmushini özi qamdap kételishige közi yetmeydiken. Shunga éri herqanche xorlisimu ajrashqili unimaptu.
Bir küni kechte u öyde érining kélishini kütüp olturghaniken, érining bir dosti érini yoqlap keptu. Tumaxan méhman’gha dasturxan raslap chay quyuwatqanda, uning éri sirttin kiriptu-de, “namehrem” tuttum, dep warqiraptu. Shuning bilen xulum- qoshnilar ishik tüwige yighilishiptu. Tumaxan zadila özini aqliyalmaptu. «Yaxshi gep öyde qalar, yaman gepke qanat chiqar» dégendek, Tumaxaning yatwash bir erkishi bilen tutulup qalghanliqi toghrisidiki xewer birdemdila pütün mehellige yéyiliptu. Er bu ishni bahane qilip shu künila Tumaxanni “talaq” qilip öydin qoghlap chiqiriptu.Tumaxanni ata-anisi yüzimizni qoymiding, dep öyge kirgüzmeptu. Amalsiz qalghan Tumaxan Yéngisargha bérip tughqanlirining tonushturushi bilen qaytidin erge tegken iken, lékin uning yaman “atiqi” shu yergimu özi bilen birge barghanliqtin, éri uninggha ishenmeydiken. Birer jaygha barsa Tumaxanni öyning ichige solap qoyup kétidiken. Waqit uzarghanséri Tumaxan qepezde yashashqa chidimaptu. Ata- anisini, balilirini, özi chong bolghan Qeshqerning gépini qilghan haman éri “ashnangni séghin’ghan oxshimamsen” dep uni dumbalashqa bashlaydiken. Shunga u bir küni purset tépip öydin qéchip chiqiptu.
-Men eslide shermiy-hayaliq ayal idim. -dédi u yighlap turup,-- méni érim napakliqta eyiblidi. Tughqanlirim we jamaetmu shuninggha ishendi. Héchkim méning bir diyanetlik pak ayal ikenlikimni oylap qoymidi. Men érimni we etrapimdiki kishilerni özümning pak ayal ikenlikimge zadila ishendürelmidim. Bundaq ehwal astida men némimu qilalayman? Achliqtin öleymu- ya! Men amalsizliqtin mushundaq napakliq yoligha méngishqa mejbur boldum. Méni ilgiriki érim qesten mushu yolgha mengishqa qistidi. Mushundaq yashawatqinimgha besh yil boldi, érim mendin tartiwalghan ikki balammu hazir xéli chong bolup qaldi. Qizim méni bezide oghriliqche yoqlap turidu. U méning qandaq kesip bilen tirikchilik qiliwatqinimni téxi bilmeydu. Shuni bilgen chaghlirida belkim méning yüzümge menggü qarimas...
Tumaxan sözini axirlashturalmay öksüp-öksüp yighlap ketti.
Ah, töhmet! U néme dégen qorqunchluq-he! tarixta töhmet tüpeylidin nabut bolghanlar azmu! Bolupmu töhmet ayallargha nahayiti asanla yuqidu. Bu jem’iyitimizde ayallarni napakliqta, exlaqsizliqta eyiblesh nahayiti asan. Chünki ayallar eslidinla pak kélidu. Töhmetke uchirighuchining pak ikenliki ispatlinip bolghiche uning béli pükülüp, chéchi aqirip, yashliqi ötüp ketken bolidu. U aqlan’ghan teqdirdimu, bu ziyanni héchkimdin tölitiwalalmaydu. Insanmu, tebietmu uning yashliqini qayturup bérelmeydu.Tumaxan’gha oxshash ayallar héliqidek yirginchlik ishtin qol üzüp, yéngiche yashash yolini tapqan teqdirdimu uning bulghan’ghan nami menggu aqlanmaydu. Buningdin qandaq yekün chiqirish kérak? Tumaxanning hayatini nabut qilghan er jazagha tartilmamdu? Toghra! uni héchkim jazagha tartalmaydu. Qanunmu uninggha gunah artalmaydu.
Hörmetlik oqurmen, siz buningdin qandaq yekün chiqiriwatisiz?
Yettinchi körünüsh
Rozixan Qaraqash Nayisining melum yézisida turushluq déhqan bolup, 16 yildin béri 10 qétim nikahlan’ghan. Töt erdin besh balisi bar. Yéqinda uning oninchi éridin ajrashmaqchi boluwatqanliqini anglap qaldim. Rozixan bu yil 31 yashqa kirgen bolup, qarimaqqa 45 yashlargha kirgendek körünetti. U chéqir közlük, oruq ayal idi. Chirayini ömüchük toridek inchike qoruqlar qaplap ketken idi. Kirdin sarghayghan chachliri her daim paxpiyip turatti. Uchisigha öngüp renggini bilgili bolmaydighan yirtiq tawar köynek, u yer bu yerliridin paxtisi sanggilap turidighan qara shirima chapan kiyiwalatti. U küzdiki déhqanchiliqning aldirash mezgilliridimu künboyi öyining aldidiki pakar tamgha yölinip olturup aptapsinatti yaki bolmisa topida yéniche yétip, besh yashliq qizining chachliridiki mighildiship yüridighan pitlarni öltüretti. Kéyin qizimu anisining béshidiki pitlar bilen shu xil usulda jeng qilishqa bashlaytti. Rozixan bezide özige anche- munche perdazmu qilip qoyatti. Men uning qéshigha köpkök osma qoyuwélip, chéchini jigde yilimide qaturuwalghan halda yol liwidiki kona tamgha yölinip aptapsinip olturghanliqini bir nechche qétim kördüm. Uning baliliri yirtilip jul-jul bolup ketken meynet kiyimlerni kiyip, yoldiki qumsangghu topigha éghinishatti we qapqara kir basqan qollirida tarshidek qétip ketken nanlarni kötürüwélip ghajilishatti.
Rozixanning muamilisidin qarighanda, manga oxshash héli uni, héli buni soraydighan muxbirsiman xanimni anche yaqturmaydighandek körünetti. Shundaqtimu men uning keypiyatining chagh peytidin paydilinip uning bilen sözliship baqtim.
-Rozixan，anglisam on qétim nikahlinipla, belkim köngülliride oylighandek yaxshi ergimu tégip baqqanla-he, -sep soridim men bir küni.
-Nedikini deyla xanim, “xuda bermigende anangning heqqi barmu?” deptiken, 14 yéshimda ata -anam erge bergenti, kéyin özüm xalapmu tégip baqtim, köngül üchünmu tégip baqtim, qéchip kétipmu tegdim, kiyim kéchek üchünmu tegdim, er xeq dégenghu bekmu yüzsiz kélidiken, kona erlirim méni nikahigha éliwélipla yillap birer tal könglek élip bermeyitti. Bezide achichiqim kélip “xulum qoshnilarning men bilen tengtush xotunliri shiping duxawa, engilishinlarni kiyidiken, men némishqa keymaydikenmen? Bir tal tüzükrek könglek élip bérelmigen adem néme dep méni xotunluqqa alghan?” deymen, bu gep aghzimdin chiqishi bilenla érim kachitimgha rasa keltürüp ikki kachat salidu, shuning bilen men qéydap ata-anamning öyige kétiwaliman. Eger érim men dégen könglekni élip ata-anamning öyige arqamdin barmisa, manga déginimni élip béridighan erdin yene birige tégiwaliman, -u mushu sözlerni dewétip sapsériq chishlirini chiqirip menisizla hijiyip qoydi. Uning bu külkisige pexirlinish héssiyati bilen chongqur dert –elem ariliship ketken idi.
-Silige shu on erdin birersi özliri arzu qilghan kiyimlerni élip berdimu?
-Nedikini deyla, xanim, sikilek (qiz waqti) chaghlirmda xéli uz idim, shunga bezi erler shipung duxawa köngleklerni, xurum ötüklerni körsitip méni nikahigha alatti. Nika qilip méni öyige ekiriwalghandin kéyin u kiyimlerning hemmisi xeqtin ötne ekelgen bolup chiqatti. shuningdin kéyin kimgila tegsem toyluqqa alghan eginlini (kiyimlerni) öshnemge bir sapqinimche salmay kiyidighan boldum. Hetta étizliqqa barghandimu öshnemdin chüshürmey kiyiwérdim. Shundaq qilmisam méning sözümni bergende (talaq qilishqa oxshaydu) shu kiyimlerni mendin tartiwélip, yene manga oxshash sikilektin birni alidu emesmu u gadaylar.
-Sile her qétim nikahlan’ghanda yéziliq hökümetke bérip toy xéti alamla?
-Xanim, méning 10 qétim nikahlan’ghinim rast, 4 qétim yéziliq hökümetke bérip Xongshi (toy xéti) alghan, 6 qétimqisigha axunumning nikahi guwa, xanim.-dédi Rozinisahan semimiyet bilen méning sözümge jawaben.
Namratliq we nadanliq bu ayalning normal tepekkür iqtidarini buzup, uni kiyim-kéchek we yémek-ichmektin bashqini oyliyalmaydighan haletke keltürüp qoyghan. Uning insanliq qedir qimmitini, aniliq ghorurini nabut qilghan. Tumaxan, Rozixanlar azraqla izdinip körse, eqil –parasitini ishqa salsa, özining insanliq qedir qimmitini we aniliq ghorurini eslige keltüriwalalaytti. Chünki tarixta del Rozixan yashighan mushu yurtta Gülem atliq bir déhqan qizi ötken. U özining eqil-parasitige tayinip addiy palastin gélem ijat qilghanliqi üchün, shu chaghdiki Xoten shahining tartuqlishigha érishken. Shuning bilen gilem Gülem atliq ashu qizning nami bilen atilip, kéyinche “Gilem” dégen nam bilen özliship qalghan.
Mushu yurtta Baimixan isimlik yene bir ayalmu bar. U bir nechche yilning aldida Londunda échilghan xelq’araliq milliy qol hünerwenchilik körgezmiside özining gilem toqush maharitini körsitip, chet’elliklerni hayrette qaldurghan. Memlikitimizge shan-sherep keltürgen, Uyghur millitini dunyagha yene bir qétim tonutqan idi. Rozixan Baimixan bilen bir zamanda, bir makanda yashawatidughu? Emise bu ikki ayalning ottursidiki hang némanche keng? Perq némanche chong? Bu yerdiki eng muhim mesile nadanliq we namratliq bolup, namratliq Rozinisaxan, Tumaxan’gha oxshash bir qisim ayallirimizning tepekkur iqtidarini patriarxalliq tüzüm dewridiki haletke chüshürüp qoyghan. Ular özlirining jem’iyettiki ornini, rolini toluq tonup yételmigechke, özining iqtidarigha, eqil parasitige tayinip yashashning ornigha ayalliq alahidilikige tayinip yashashni wasite qilghan. Netijide, özlirige mensup bolghan aile we ijtimaiy hoquqtin waz kéchip, iptidaiy dewrdiki ayallarning rohiy halitini özige zorlap tangghan. Axirida hazirqi dewrdiki dölet, millet, jins, yash perqi cheklenmeydighan riqabet dewrige maslishalmighanliqtin, ularning ichidiki bir qisim ayallar özlükidin chirip, dewrning exletlirige aylinip qalghan. Biz köprek tedbir qollinip, bilim we meripet yoli arqiliq bundaq exletlerning Uyghur ayalliridin dawamliq peyda bolushining aldini alalmasmizmu?!
Men Rozixan bilen parangliship bolghandin kéyin Qaraqash Nahiyilik ayallar birleshmisining kadirlirining yardimide üch yézida arilap tekshürdüm. bu üch yézidiki ayallarning 80%i ikki qétimdin on qétimghiche nikahlan’ghanlar bolup, bir qétimla nikahlan’ghanlar peqet 20% nila igileydiken. Hetta shu 20% ailining az bir qismidimu her xil sewebler tüpeylidin buzulush éhtimali bar iken. Bu üch kenttiki ayallarning 38% sawatsiz bolup, yéza boyiche oqup ottura téxnikomgha baralighan yaki oqup xizmetke orunlishalighanlardin birimu yoq iken.
Men yuqiridiki körünüshlerni köngül xatiremge sizip bolghandin kéyin, ixtiyarsiz halda alqinimda ingigimni yölep, özümni orunduqning yolenchikige tashlidim. Shu teqlidte közümni qeghezdin üzmey bir hazaghiche olturup qaldim. Könglüm buzuldi. Közümge yash tolup köz aldim xireleshti. Aman’gul, qimarwazning xotuni, Turanqiz, Tumaxan we Rozinisaxanlar xiyalimda qayta gewdilendi. Ular néme dégen ajiz? néme dégen bichare? Ular némishqa qanun arqiliq qoghdalmaydu? Ayallar elmisaqtin béri mushundaq xarlinip, depsende qilinip we teqdirge ten bérip yashap kelgenmu? men yene oylidim. Tepekkurimni qanatlandurdum we axiri zorawanliq aldida bash egmigen, batur, eqilliq we bilimlik ayallarnimu izdep taptim. Ular xelqning xatirisidin we qedimki kitablarning qurliri arisidin méning aldimgha “sekrep” chüshti.
Mana, Seidiye xanliqi dewride ötken Aman’güllardin biri- shaire, muzikant Amannisaxan, özining muzikidiki bilimi we talantigha tayinip on ikki muqamni retlep toplighan we uni bizge miras qilip qaldurghan. Uyhgur Qaraxanilar shahi Hesen Tawghach Bughraxanning qizi- Saljuqlar shahining xanishi Türkan xatun özining xanishliq unwani we yuqiri bilim qabiliyiti bilen xanliq ishlirigha arilashqan. Ikki dölet otturisidiki jenglerde qan chéchilishni azaytip, masililerni sülhi we dostaniliq yoli bilen hel qilishni tekitlap zor utuqlarni yaratqan; Qedimki Uyghur shahliqining ayal padishahi Tumaris öz memlikitige bésip kirgen tajawuzchi Xisrowning her hil tehditlirige merdanilik bilen taqabil turghan we axirida uni yéngip “sen ömür boyi qan’gha toymighan iding, emdi qan’ghuche ichkin”, dep uning béshini késip qan toldurulghan küpke chilap qoyghan...
Men yuqiriqilarni hazirqi zaman ayalliri bilen sélishturmaqchi emesmen. Méning meqsidim bu zéminda mushundaq jasaretlik ayallarningmu yashap ötkenlikini eskertip qoyushtinla ibaret.
Emdi men hazirqi zamanda ayallargha heqiqi tenglik, barawerlik hoquqini béreleydighan qanun’gha murajiet qildim:
-Hey qanun, sen shunche muqeddes we qudretliksen, séning naming tilgha élin’ghanda hemme ademning könglide sanga qarita hörmet we ishench tughulidu. Xelq düshmenliri séning aldingda laghildap titreydu. Mömin puxralar sendin küch- quwet alidu. Sen zorawanlarning edipini bérisen, ajizlargha yar- yölek bolisen. Lékin hazir bizning jem’iyitimizde séning himayengge érishelmeywatqan, xorluq we azabtin yüriki lexte-lexte qan we zerdapqa tolghan qanchiligen ayallarning barliqini bilemsen? Ular séning özlirige bashpanah bolushingni zariqip kütmekte. Ular séning téximu qudret tépishingni, barghanséri küchiyishingni we mukemmel bolushingni arzu qilmaqta. Chünki sen, peqet senla ayallargha heqiqiy bashpanah bolalaysen!
Men ayaldin ibaret bu ulugh obrazni qelbimge püküp, ularning baxt saaditi, ghoruri we külkisi üchün eqlimning yétishiche, sharaitimning yar bérishiche izdendim. Shundaq qilip arzu tileklirim we azabliq köz yashlirimni qurlar arisigha singdürüp, bu edebiy axbaratimni yézip püttürdüm. Men bilimen, méning bu edebiy axbaratim Aman’gulning azablirini yéniklitelmeydu, Tumaxanning köz yashlirigha berhem bolalmaydu, qimarwazning xotunigha nijatliq ata qilalmaydu. Shunga men yenila erlerge murajiet qilmaqchi:
Hey atilar, akilar, newqiran yigitler, palwan qamet erler! siler pütün küchüngler bilen ayallargha yar -yölek bolunglar! Ayallarni hörmetlenglar, qedirlenglar! Chünki ayal –silerning ananglar, meshuqunglar, sahipjamalinglar, u silerning qérindash achanglar, singlinglar we qizinglar, ularning aldida atiliq, akililiq, ustazliq, xizmetdashliq we erlik mejburiyitinglarni ada qilinglar! Ularni yawuz küchlerning hujumidin we pitne –pasatlardin qoghdanglar, Aman’gül we Tumaxan’gha oxshash ajizlarni tegsiz xangning aghzidin tartiwélinglar! Ene shundaq qilghandila millet tereqqi tapidu, küchiyidu. Aliy bilim yurtlirida, yuqiri sewiyelik pen tetqiqat orunlirida, döletning yuqiri derijilik rehberlik qatlamliri ichide, dunya alimliri qatarida köplep badam doppiliq, shehla közlük Uyghur perzentlirini köreleysiler.
Bu edebiy axbaratimni emdi ayaghlashturimen. Hörmetlik kitabxan, bu suallar bilen tolghan échinishliq karténilardin siz némini hés qildingiz? Bu bextsizlikke uchrighan ayallarning ah- peryadi! elwette buningdiki suallar tolimu qayghuluq. Bu sual belgilirining her bir siziqidin ayallarning köz yashliri tamchilap turuptu. Söyümlük oqurmenler, yürikinglarni qolunglargha sélip béqinglar, mushu deqiqide u néme dewatidikin? suallargha qandaq jawab bériwatidikin?...
Xatime
Man qaytidin Wénas heykilidin birni sétiwélish üchün kocha arilap yürdüm. Némishqidur bu nöwet uni uchritalmidim. Aldimda “yighiwélish orni”ning kichik aq aptobusi ötüp ketti. Aptobus eynikidin aptobus ichidiki ayallarning telwilerche menisiz hijiyishlirini körüp, méni qaytidin xiyal basti. Del shu chaghda 12 yashlar chamisidiki aq süzük yüzlük , kiyimliri jul- jul bolup ketken bir qizning inchike, qansiz barmaqlirini manga uzartip turghanliqini kördum.
-Chirayliq acha, manga birer mochen bersile, silige xudayim bérer, obdan acha...
Men “ah!”déginimche yiraqlargha tikildim. Héliqi “yighiwélish orni”ning binasi yene közümge chéliqti. Uning ögzisige pétiwatqan quyashning qandek qipqizil nuri chüshüp turatti.
1989 –yil. Ürümchi.
1993- yili Yashlar ösmürler neshriyatida neshir qilindi. 1993-yili 3-aydiki birinchi neshrighe asasen biliwal.com tor bétide élan qilindi. Mas’ul muherrir: Nijat Muxlis
