Ilham Toxti kim üchün qehriman?

Abduweli Ayup

Men ilham toxtining oqughuchisi. Ustazimizning özi türmide qiynalsa, ayali azghine mu’ash, japaliq xizmet, rohi bésim we ikki tirik yétimning «dadam qéni?» Dégen yashliq közlirige yüzlinip yapraqtek titrewatqan bu künlerde hich ish qilip bérelmey öz turmushum bilen bent bolghuchi wapasizmen. Bir kishilik turmushni dep ustaz üchün hich ish qilip bérelmigen menla emes dep teselli bérimen bezide. Emma shu hich ish qilip bérelmigenler arisidiki jama’et erbabi atalghan exmetjan osmanning xitayning qiynaqlirida put qoli baghlanghan shu natiwan ustazimgha haqaret, hujum qilishi insangha nepretni rawa körmeydighan tilimni sözge qistidi.

Maw qatilning üzündilige oxshash chaplinip turuwatqan exmetjan osmanning yalghan yawidaqliri qatarida «ilham toxti weten xa’ini» dégen qurlarni oqughanda chishlirim kiriship ketti. Ésimge «sha’irlargha gumrahlarla egishidu» dégen ayet kélip shu ayetning keynige yoshurungha exmetjan osmanning gewdisi körün’gendek boldi. Gumrah dégen néme? Gum dégen yoqluqqa temsil, rah démek yol démektur. Yollarni gumran qilghuchi, gumansirap azghuchi, seperde selepke egiship heqtin yanghuchi gumrahtur. Gumrahlarning yolliri gumran, qelbide guman, egishidighini teklimakanda héli sudek, héli östengdek körünidighan alwun kebi nepsi, seleptek xahishi xalas, allah hich bir uyghurni bundaq gumrahlardin qilmisun, hörlüktin, hidayettin tandurmisun.

Ilham toxtini xitay xa’in, uyghur qehriman dep bildi. Uyghur qehrimanni qelbidin söydi, qabahette yashap turupmu resimini télifonlirida saqlap türmilerni toldurushqa razi boldiki xa’in démidi. Xitay shu charesiz uyghurni soraqta qiynapmu, sotta jazalapmu uni xa’in dégüzelmigen idi. Bügün düshmen shunche éniq tursimu ilham toxtini düshmen tutup uyghurni naxush, xitayni xosh qilip ilham toxtini «weten xa’ini» dégini ixtiyari pirizdént exmetjan osman boldi.

Uyghur üchün jénini tikken ilham toxtini wetendiki uyghur edipler, kadirlar, dihqanlar siyasiy teqiplerde sa’etlep öginish qilipmu xa’in démigen idi. Wetendikiler hayati qilning üstide turup démigen gepni exmetjan kanadadiki issiq öyde olturup xitay üchün dep berdi. Exmetjan buni déyish arqiliq uyghurning zulumdin qutulushi üchün bir tiyin pul, bir sa’et waqit, bir témim ter aqquzup baqmighan muhajirettiki yalghanchilarning siyasiy panahliqigha desmaye bolghan, zulumgha kökrek kergen, teshwiqatlargha xuruch bolghan, qebrisiz shéhit we türmidiki ghazilarning ghururini bir tiyingha almaydighan kishilerning biri ikenlikini ispatlidi. U xitay sherqi türkistanda hich bir kishige dégüzelmigen gepni, yiraqtin qash étip, xuluq chiqirip turup nazu kereshmiler bilen berdi.

Ilham toxti qehriman, uyghurning wijdani, emma exmetjan osmanning emes, ustaz zulumgha qarshi jasariti, heq sözligen wijdani bilen wijdanszlargha xa’inliq qilghuchi. Biz ustazni uyghurning qehrimani dep bilettuq, emdi exmetjan we exmetjansimanlarning xa’ini ikenlikini biliwalduq. Burun gholam osman zulpiqar ustazni xitay jasusigha chiqarghanda ghezeplen’gen, exmetjan osman xa’ingha chiqarghanda uyghurdiki «xil xili bilen, gül güli bilen» dégen sözning menisini chüshen’gendek bolduq. Bu yerdiki «gül» sözi aqsu shiwiside taz dégen menide bolup tazlar yiraqtinla bir birini biliwalarmish. Uyghurdiki bu hikmetlerni emdi chüshenduq. Kirishken chishlar boshidi.

Ustaz saghlam erkek, wapardar er, mihriban dada, mesuliyetchan ziyali idi. Millet zulumgha uchrighanda heq sözlep mujahit boldi. Allah uni xitay zindanida yusup elehsisalamni qoghdighandek qoghdighay, yunus eleyhisalamdek aman qilghay, peyghembirimizdek berdashliq qeyser qilghay.