Vikinglar yurtida yette kün

Vilyam Molotov

Bu yil yeni 2017- yili iyulda, awgust éyining axirida shwétsiyaning medeniy paytexti bolup sanilidighan malmö shehiride (qiziqarliq bir nerse, shwédlarda e, ö, ü tawushliri mewjut éken) ötküzilidighan xeliqara PEN klubining (International PEN) 4 platformiliq söhbet sehnisi xeliqara yighinigha resmiy teklipname aldim. Höjetlerni resmiyleshtürüsh jeriyanida, xeliqara PEN ichidiki uyghur qelemkeshliri merkizining prézidénti x.xamra’éwtin bu konférénsiyagha qazaqstan diyaridin 10 neper yazghuchi-sha’ir, neshriyatchilar resmiy chaqirtilghanlighidin xewerdar boldum.

Teklipname alghan kündin bashlap birinchidin, konférénsiyaning özi qiziqtursa, ikkinchidin uni uyushturghuchi shwésiya PEN merkizi jaylashqan yiraqtiki shwésiya döliti qiziqturdi we u memliketheqqide melumat élishqa qiziqtim. Mektep programmisidin bu döletning éwropining gherbiy-shimaliy qismidiki tereqqiy etken dölet ékenligi, uningdin sirt bu el kichigimizde biz qiziqip köridighan péppi uzun paypaq, karlson qatarliq kop qisimliq telewiziye qehrimanlirining yurti, alemge meshhur ammiwybab sen’et topliridin ABBA, ASE, BASE we VOLVO, SCANIA, SAAB, IKEA qatarliq xelqaraliq mal markillirining makani ékenligini bilettim. Intérnét sehipiliridin korup olturup olturup, shwésiya heqqide manga namelum bolghan xéle qiziqarliq melumatlar bilen tonushtum. köpchiligini démigende, baltiq déngizining suliri bilen yuyulidighan skandinawiya yérim arilidiki bu dölet yer kölemi boyiche éwropida 5-orunda tursimu, ahalisi 10 milli’ondin aranla ashidighanlighi, dunya yüzlük adem tereqqiyati indéksi (ati) körsetküchi boyiche aldinqi onluqqa kiridighanlighini bildim. Bu körsetküch her yili bmt teripidin yer sharidiki ellerning ömür sürüsh sapasi derijisi, meripet, bilim we yashash uzaqlighining sélishturma körsetküchi bolup sanilidiken. Shundaqla, bu memliket tebi’iti ajayip menzirilik we köp xilliq, uzundin-uzun déngiz qirghaqlirigha ége, sansiz nurghun köllerge we payansiz qélin ormanlargha bay duniyadiki eng téchliqperwer dölet bolup sanilidighanlighidin derek aldim. Téchliqsöyer dölet atilishining sewewi bu el 1814-yildin qeder héch bir urushqa arilashmighan éken. Yene bir köngül bölüshke erziydighan fakt-adem ömür sürüsh uzaqlighi boyiche alemdiki aldinqi qatarliq dölet bolup, erlerning yashash uzaqlighi -80 yash, ayallarning 84 yash sanilidiken.

Yuqurida éytilghan we éytilmighan bezi melumatlar méning bu dölet heqqide azdu-tola exbarat élishimgha zemin yaratti, lékin xelqimiz «ming anglighandin bir körgen ela» déginidek, yiraq we sirliq shu elni körüsh arzusi awgust éyining axirlirida royapqa chiqip, 27-awgust tangda almuta-istanbul-kopéngagén yönilishi boyiche almuta ayriportidin ayroplanbilen uchup kettuq. Umumiy dawami 9 sa’atqa sozulghan uchushtin kéyin, ayropilan kopéngagén shehirining kastrup ayriportigha qondi (almutidin malmö shehirige biwaste ayropilan linyesi yoq bolmighanlighidin-w.m.). U jaydin poyezgha  olturup, Oresund körügi arqiliq yérim sa’atta malmö shehirige yettuq. malmö merkiziy tömür yol itansiyaside bizni uyghur PEN merkizining ijra’iy mudiri qeyser abdursul kütiwaldi we «Garden» méhmanxanisigha waqitliq orunlashturdi. u yerde biz, angliyadin kelgen qérindashlirimiz eziz eysa, rehime mahmut, amérikidin kelgen dolqun qemberiyler, türkiyedin kelgen murat orxun bilen uchriship, didarlashtuq. 28-awgust küni konférénsiyaning resmiy méhmanxanisi bolghan Scandic méhmanxanisida bashqa döletlerdin kelgen yapon, xitay, tibet, mongghol, wéngr, ingliz, türk, ezerbeyjan, slowén, qelemkeshler bilen resmiy royxettin ötüp tonushtuq. shu küni kechqurunlighi malmö shehirining mariye bénasida sheher bashliqi frida trollmér qobul qilip, konférénsiya ishtiraqchilirigha utuq tilidi. Frida xanum sheher hakimi bolupla qalmay, shwésiya hakimiyitining medeniyet, sen’et we salametlikni qoghdash boyiche béwasite wekiliken. shundaqla, malmö shehirining medeniyet ishliri boyiche mes’uli élizabét lindgrénmu tebrik söz éytip, malmö shehiri éwropila emes, belki duniya medeniyet ishlirini dawamliq qollap-quwetlep kéliwatqan sheher ékenligini tekitlidi.

Yene tebrik söz bilen 2003-yilqi nobél mukapitining sahibi shirin ebadi, yaponluq alim xori toki’aki, moshu konférénsiya orunlashturghuchilarning biriUyghur qelemkeshler merkizining ijariye kometet mes’uli qeyser abdursul we bashqilar tebrik sözlirini izhar qildi. Konférénsiyaning ikkinchi küni shwésiya PEN merkizining prézidénti Elizabét asbrinksning bashchilighida konférénsiya resmiy ochuq dep élan qilinip, öz ishini bashlidi. bu chong yighinning utuqluq ötüshige shwésiya parlaméntining sabiq ezasi goran landbland, yaponiya parlaméntining sabiq ezasi makino séyshu, yazghuchi, jemiyetshunas alim x.hemra’éw tileklirini bildürgendin kéyin yighin qizghin tebrikler bilen bashlinip ketti. Umumen yighin dawam qilghan 3 kün jeriyanida, duniya yüzidiki edebiyatning omumiy hwali, teqip qilinish (sénzur), söz erkinligi mesililiri heqqide köpligen dokladlar oqulup, ochuq pikir almashturush shara’itida qizghin pikr-mulahiziler orun aldi. malmö shehlik kutuxanining mejlisler zalida ötküzülgen yighinlarda jemi 50 tin oshuq konférénsiya ishtiraqchiliri we 20ge yéqin méhmanlar pa’al qatniship, nowet boyiche boyiche her biri bir türlük mawzularda söhbetler yürgüzildi.

Yighin jeriyanida doklat oqughan tyanshi martin-lya’o xanim, ma ji’an ependimlerning éytqan ötkür pikirliri hemmini qayil qildi. Yiraq awstraliyadin kelgen süyingül chanishéw hedimizning «köz yéshida nemlengen zimin» eserining yézilish tarixi toghriliq éytip bergenliri köpchilikni tewritiwetti. Süyingül anining nutqini inglizchige yazghuchi eziz eysa ependi, xitaychigha rehime mahmut janliq terjime qilip berdi. konférénsiya tili inglizche bolghanliqtin, inglizchidin uyghurchigha, xitaychigha yene shu qérindashlirimiz janliq terjime qilip turdi.

Konférénsiyaning üchinchi küni, uyghurlarning tarixi, medeniyet we sen’iti heqqide arxé’olog alim dolqun qemberiy bir az sözlep berdi. qatnashquchilarda uning nutqi zor qiziqish peyda qilip, köpligen so’allar qoyuldi we uyghur PEN merkizi namidin bu kishidin bashqa sehnige chiqqan qeyser abdursul, eziz eysa so’allargha jawap berdi. bu millitimiz wekilliri öz ana tilidin bashqa ingliz, xitay, türk tillirini yétük özleshtürgenligi bilen hemmini qayil qildi, ular so’allarni terjimisiz chüshinip, uddul jawaplarni qayturup turdi.

Shwéd, yapon, xitay, mongghol, türk qelemkeshliri ilham toxti, nurmehemet yasin, memetjan abdulla, ömerjan hasan, we bashqa qelem égilirining ehwalidin xewerdar bolupla qoymay, belki ularning mu’emmasini birliship yéshish tekliwini otturigha qoydi. Konférénsiyaning axirqi küni terjime mesiliri muzakire qilinip, duniya yüzilik PEN téchliq komitétining mes’uli slowén maryan strogan, terjime mesilirige asasliq toxtilip, ularni hel qilish yolliri heqqide pikirlirini berdi. Türkiye PEN merkizining bashchisi zeynep oral bashqurghan tulin dursun isleker, xalil ibrahim özkan, tarik günelsel qatarliq yazghuchilar türkiyediki zamaniwiy edebiyat heqqide melumatlar bilen bölüshti. 30-iyul küni konférénsiya öz ishini tamamlap, yépilish merasimi malmö sheherlik kitapxanisining heshametlik bénasida ötti.

Moshu yerde malmö shehiri heqqide alghan tesiratlirim bilenortaqlishishni toghra kördüm. Ahalisi 600 mingdin oshuq malmö, 1271-yildin qeder resmiy sheher atalghan, shwésiyaning üchinchi chong shehiri bolup sanilidiken. eng jenubiy memuriy rayon -skonéda jaylashqan u, daniya paytexti kopéngagén bilen éwropidiki eng uzun körük Oresund körügi bilen baghlinip,shwésiyaning eng issiq klimatliq sheherlirining biri bolup hésaplinidiken. ajayip menzirilik déngiz qirghaqliri, köl boyliri, deriyalar we qédimiy qorghanlar sheherge bölekche qiyapet bérip turidu. Yene bir köngül bölmeske bolmaydighan özgichiligi-sheher hawasining tazilighi, bu 5-6 qewettin égiz bénalarning azlighi, déngiz shamili we asasen wélotransportning tereqqiy etkenligining yarqin ipadisi. her qedemde wélosipédlarni toxtitip qoyidighan mexsus turaq jaylar, sansiz wélosipédlar eqlingni qayil qilidu. Sheher ahalisining 90 pa’izi sheher ichide wélosipéd qollinidiken, jemiyetlik transport eléktr awtobuslardin terkip tépip, 7 tömür yol istanisisi kéche-kündüz xizmet qilidiken. Déngizdiki su yolliri üchün 7 port rayonigha bölinidighan sheher portliri paydilinip, ular sheherning yérim qismini teshkileydiken we bu portlar duniya yüzlük «béxeter port» qatarigha kirgüzülgen éken.

Malmöning ziyaret jayliri malméxa’us qorghini (XVI esir), muqeddes pétr Chérkowi (XIV esir), ratusha (XIX esir otturiliri) özining gözelligi, sapasi we alahide shekli bilen periqlinip turidu. bulardin özge sheher arxitékturisi, uslubliri her türlük konféssiyalargha te’elluq xristi’an, katolik munarliri, sinagoga we méchitlar oxshash diniy bénalar bilen bézelgen.

Qédimiy bénalar bilen bille zamaniwiy öy-imaretlermu sélinip, 2005 – yili skandinawiya elliri boyiche eng égiz béna, égizligi 190métr bolghan «Turning Torso» (eglenme beden) imariti qed kötergen éken. sheherlik kitapxana bolsa, peqet shwésiyadila emes, belki duniyadiki chong kitapxanilarning biri bolup, yiligha 2 milyun oqurmenge xizmet qilish mümkinchiligige ige ikenligi molcherlen’gen. Shwésiya dölitidikige oxshashla, malmöde sport yaxshi tereqqiy etken, bu yerde shwésiyaning 6 merte futbol chémpi’oni bolghan komandimu meshiqlinidiken. neq moshu sheherde duniya futbol cholpini zlatan ibragimowichning duniyagha kelginini eske alsaq, buning bir tesadipi emesligige köz yetküzüshke bolidu.

Malmö shehiri heqqide yuquridiqidek azdu-tola melumatlar bilen, untulmas tesiratlarni alghandin kéyin, awgust éyining we yaz peslining axirqi küni shwésiyaning yüriki-stokgolmgha qarap yol alduq.

Musape 600km din oshuq bolsimu téz süretlik poyezda 5sa’atning ichidila stokglmgha yettuq. paytext merkiziy tömür yol stansiyaside bir top uyghur qérindashlar kütiwaldi we her qaysimizni her xil jaylargha orunlashturdi.

Etisi etigen, 1-séntebir qurban héyti namizigha shu yaqtiki qérindashlar bizni stokgolmning rizn nahiyeside jaylashqan bir bénaning 3-qewitidiki shwésiya uyghurlirining «teklimakan islam medeniyet merkizi» méchit we mejlis zaligha yetküzdi. Bénagha yéqinlishishimiz bilen, béshigha türlük milliy dopilarni kiygen, her xil yashlardiki 70 tin oshuq millitimiz wekillirini körüp chongqur hayajan ilkide qalduq.tekellüplük salam-sa’atlardin kéyin bezilirimizning tonush-bilishlerni uchritip qalghanlighimiz, bizni téximu tewrendürdi. namaz waqtigha xéle etigenirek kelgenliktin aziraq tonushush, geplishish pursitigimu ége bolduq. héyt namizidin kéyin, qeyerdila yürmeyli, milliy urpi-adetlirimizning rohini saqlighan halda paytextning ikki nahiyesidiki ikki öyge bérip héytlapmu ülgerduq.

Andin, sheherdiki shwésiya PEN merkizi bizni albért bonnér kitapxanisigha teklip qilghanlighidin shu yerdiki bash qoshushqa qatnashtuq. Bash qoshushta yene shu duniya PEN klubining bashqarma ezaliri, shwésiya PEN merkizi we kitapxana memuriyiti qatnashti. Bu yerde qelemkesh hisdashlar ilham toxtining éwropa parlaméntning «éwropa parlaménti erkinlik mukapiti» gha érishkenliki we 2018-yilqi nobil téchliq mukapitining namzatlar tizimlikige tewsiye qilinidighanlighini éytti. Yighindin qaytip shwésiya «teklimakan islam medeniyet merkizi» re’isi farux sadiqowning öyide «héytni» dawamlashturghach, u yerdiki qérindashlarning hal-ehwalidin xélila xewerdar bolduq.

Etisi Uyghur PEN klub tesischilirining biri abduréshit kérimiyning öyige yataq almashturup, shu küni sheherning kona meydani Gamlastangha bérip, shwésiya parlaménti bénasi riksdag, korol rézidénsiyasi, «Wasa» tarixiy we «Naturiska» tebi’etshunasliq mirasgahliri qatarliq ziyaret jaylirini arilap chiqtuq. U chétidin bu chétigiche 200km bolghan chong sheherning ichide 4 kün u yaq bu yaqqa yürüsh mesilisini hel qilghan erkin, daniyar, nurmehemmet qatarliq qerindashlardin cheksiz minnetdar bolduq.

Mamö shehirige qarighanda Stokgolm shehiride mashinilar xélila köp bosimu, sheherning keng kölemlik térritoriyege jaylashqanlighi, yan-yénida köller qaplap turghanlighi, yéngi shaher rayonlirini lahiyeleshte sheherning deslepte qurulghan kona qurulushliri we muhitini unumluk qoghdap kelgenliki sewebidin sheher hawasi sap iken. Sheher ichide «jip» yaki motor quit chong bolghan yénik mashinilarmu körünmeydu, chünki ularni sheher ichide paydilinish ixtisadiy we ijtima’iy jehettin xéle awarigerchilik oxshaydu. Sheher ichide dizél meyi bilen mangidighan mashinilar sélighi petirol mashinilargha qarighanda xéle üstün. yene shwésiyade 2025 yildin bashlap dizél meyini enirgiye qilidighan mashinilardin waz kéchish heqqide qarar maqullighan iken.

Bu elwette, sheher muhitni qoghdash charilirining birla körinishi, uningdin bölek sheherde exlet sanduqlirining her bir exlet türliri boyiche orunlashturulghanliqi, yeni tömür, qeghez, eynek, plastika qatarliq a’ile exletliri ayrim sanduqlar qoyulidighan bolup, bularning hemmisi keyin qayta pishshiqlap ishlinip, yene mehsulat bolup chiqirilidiken. Batariye, lampochka, exlet qatarida tashliwetilgen eliktir eswaplirigha oxshash xeterlik nersiler mexsus sanduqlargha toplinip, zerersizlendürilidiken. Ösümlük we haywanatlarni qoghdashmu chong ehmiyetke ége bolup, qanun bilen béwasite himaye qilinidiken. Hetta jan-janiwarlarning hoquqi dégen uqum bar bolup, mesilen qanunda öy haywanlirining turushluq orni, yeydighan tamighi, seylige chiqish dawami, uga-öylirining qandaq bolushi, ularda hawa élish kölemi we sapasi mesililirigiche qararilidiken.

Ahaliler rayonlirining ijtima’iy mesililirige alahide ehmiyet bérilgen bolup, ijtima’iy mulazimet xizmetliri yuquri derijide tereqqiy etilgen. Shwésiyada ahalilerning sap muhitta uzun ömür korushi duniya boyiche aldinq qatarda turdighan bolup, bumu elbette doletning ahalilerning yashash ijtima’iy muhitilirini qoghdap, tereqqiy qildurghanliqi qatarliq xizmetliri bedilige emeliyetke aylandurghanliqi bilen munasiwetlikdur. Bu dolette xeliqning siyasetchilerge ishenchisi yuquri chünki parawan hayatni teminlesh shular zimmiside bolghanliqtin, xeliq birmu- bir ular bien uchriship özining mu’emma we mesililirini hel qilidiken. Hetta xiristiyan poplirimu xeliq aldigha chiqip, uchrishilarni ötküzüp, xeliqning hal-ehwaldin béwasite xewerdar bolup turidiken.

Mana mushuninggha oxshighan utuqluq tedbirliri bilen bille, dölet tereqqiyatigha selbiy tesir yetküziwatqan amillarmu az emes éken. mesilen Shwésiyada ahalining sani kéyinki yilliri 41% köchmenlerdin terkip tapqan bu dölette qachaqlarning nurghun qismi gorohlargha bölünup, turluk jinayetlerni otkuzush weziyiti korulwatqan oxshaydu. Yene shuningdek ayallar hoqoqi (féminizm), hemjinislarning nikahlinish mesilliliri, yashlarning oz jinisni qaytidin tallash erkinligi bu döletke selbiy tesirini yetküziwatqanliqi korunup turuptu.

Stokgolmda tturwatqan kunlirimizning üchinchi küni, «teklimakan islam medeniyet merkizi» ishxanisida her xil nahiyelerge wakaleten kelgen 10din oshuq qérindashlirimiz bilen köriship, qazaqstan jumhuriyitidiki uyghur mektepliri, milliy gézit-jurnallirimiz, té’atrimiz, radi’o-téléwiziye, umumen uyghurlarning ijtimayi we medeniy hayatliqi heqqide sözlep berduq. Öz nowitide shwésiya «teklimakan islam medeniyet merkizi» ning re’isi faruq.sadiqow, mu’awini re’is abdulla kökyar, méjitqarim, raxim haji we bashqilar shwésiyadik qérindashlirimizning medeniy-ijtima’iy hayati paaliyetliri heqqide bizge qiziqarliq melumatlarni berdi.

Bolupmu, abdulla.kökyar shu zimindiki qandashlarning kélechek ewlatlirini öz tilini untup qalmaslighi yolida, mushu imarette «uyghur tilini» ügitish kurslirini échip, balilarni öz tilida yézip – sözlesh mümkinchiligige ége boliwatqanlighini éytqinida, hemmimiz tengla alahide bir hayajangha chomdq. shundaqla 90-yillarda shwésiyege köchüp kelgen uyghurlarning baliliri chong bolup, aliy we mexsus bilim dergahlirini tügitip, doxtur, adwukat, banka xizmetchisi, qurulushchi we bashqa turluk kesip égiliri bolup ishlewatqanlighi bizni xursent qildi.

Uchrishish dawamida, sha’irlar abdughopur.qutluq aka, sh.baratowa, m.toxtaxunow we mushu qurlarning mu’ellipi öz ijadidin oqughan shé’irliri, hissiyatliq qollash bilen qarshi élindi. Bu ehmiyetlik uchurshishimiz axirida «teklimakan islam medeniyet merkizi» ning mesulliri bizge xatire soghilarni teghdim qilip, qazaqstandiki qérindashlargha otluq salimini yollidi. bizmu öz nowitide, qandashlirimizgha minnetdarlighimizni bildürüp, «meyli qeyerde yürsek, aman bolup, her qaysimiz xelqimizning kélechigi üchün bir kishilik hessimizni qoshayli, qérindashlar», dégen izgü-tileklirimiz bilen xoshlashtuq.